دهلیز واخان که در شمال‌شرق ولایت بدخشان افغانستان موقعیت دارد، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژهٔ خود، از اهمیت استراتژیک خاصی برای حاکمیت ملی، امنیت منطقه‌ای و همکاری‌های اقتصادی کشور برخوردار است. این دهلیز افغانستان را با چین وصل می‌کند و فرصت‌های بالقوه‌ای را برای گسترش روابط و تجارت میان آسیای مرکزی، جنوبی و شرقی فراهم می‌سازد.
واخان تنها یک منطقهٔ جغرافیایی نیست، بلکه می‌توان آن را بخشی مهم از اتصال منطقه‌ای افغانستان، توسعهٔ اقتصادی و گسترش روابط با کشورهای همسایه نیز دانست. با این حال، استفادهٔ مؤثر از این موقعیت جغرافیایی مستلزم یک پالیسی روشن، درازمدت و مبتنی بر منافع ملی است.
فرصت‌ها و محدودیت‌های استراتژیک
ساخت سرک از طریق واخان می‌تواند گام مهمی در راستای گسترش روابط تجارتی و ترانسپورتی میان افغانستان و چین باشد. فعال‌شدن این مسیر می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای را برای افغانستان در زمینهٔ توسعهٔ روابط تجارتی، تسهیل انتقال کالاها و تقویت اتصال منطقه‌ای فراهم کند.
با این حال، ساخت سرک به‌تنهایی به معنای فعال‌شدن یک دهلیز تجارتی نیست. بازشدن مرز از سوی چین، فراهم‌سازی تسهیلات گمرکی و ترانسپورتی، امضای توافق‌نامه‌های لازم میان دو کشور و تأمین امنیت پایدار، از جمله شرایط مهمی هستند که ارزش عملی این پروژه را تعیین می‌کنند.
از سوی دیگر، محیط دشوار کوهستانی واخان، زمستان‌های طولانی و سرد، جغرافیای پیچیده و هزینه‌های بلند ساخت‌وساز، موانع جدی در برابر استفادهٔ گستردهٔ تجارتی از این مسیر به شمار می‌روند. از همین رو، باید از بزرگ‌نمایی ظرفیت اقتصادی واخان پرهیز شود و هرگونه تصمیم‌گیری بر اساس امکانات واقعی، هزینه‌ها و منافع احتمالی صورت گیرد.
با وجود این محدودیت‌ها، دهلیز واخان برای اتصال منطقه‌ای در درازمدت فرصت‌های مهمی دارد و می‌تواند در گسترش روابط اقتصادی افغانستان نقش سازنده‌ای ایفا کند.
امنیت و حاکمیت ملی
امنیت واخان تنها به حفاظت از مرزها محدود نمی‌شود، بلکه تمامیت ارضی افغانستان، جلوگیری از فعالیت‌های غیرقانونی، تقویت ثبات منطقه‌ای و حفاظت از حقوق باشندگان محل را نیز در بر می‌گیرد.
افغانستان باید برای همکاری‌های امنیتی با کشورهای همسایه، اصول روشن و چارچوب مشخصی داشته باشد. نگرانی‌های امنیتی هیچ کشوری نباید به‌عنوان توجیهی برای محدودساختن حاکمیت ملی و تصمیم‌گیری مستقل افغانستان مورد استفاده قرار گیرد. در عین حال، در ارزیابی تهدیدهای امنیتی احتمالی باید به‌جای شایعات و ادعاهای بی‌اساس، بر شواهد معتبر و ارزیابی‌های مسئولانه تکیه شود.
هرگونه تصمیم استراتژیک در مورد واخان باید بر اساس منافع ملی افغانستان، رعایت قوانین و شفافیت توافق‌نامه‌های خارجی اتخاذ شود. هر نوع توافق با کشورهای خارجی و شرکت‌ها باید دارای تضمین‌هایی باشد که استقلال افغانستان، تمامیت ارضی و منافع اقتصادی کشور را حفظ کند.
افغانستان همچنان باید مسیرهای تجارتی خود را متنوع سازد و از وابستگی کامل به یک مسیر مشخص خودداری کند. حفظ روابط متوازن با چین، آسیای مرکزی، ایران، پاکستان و سایر شرکای منطقه‌ای و بین‌المللی می‌تواند فرصت‌های اقتصادی کشور را گسترش داده و مشکلات احتمالی در برابر تجارت را کاهش دهد.
حقوق مردم واخان و حفاظت از محیط زیست
معیار اصلی توسعهٔ واخان نباید تنها ساخت سرک‌ها و افزایش تجارت باشد، بلکه بهبود زندگی باشندگان این منطقه نیز باید هدف اساسی هر پروژهٔ انکشافی قرار گیرد.
فراهم‌سازی خدمات صحی، آموزش، آب آشامیدنی پاک، برق، مخابرات و زمینه‌های اشتغال، از جمله نیازهای مهم مردم واخان است. اگر پروژه‌هایی برای توسعهٔ این منطقه تطبیق می‌شوند، باید به بهبود زندگی باشندگان محل، تقویت توان اقتصادی آنان و رسیدگی به نیازهای اجتماعی‌شان توجه ویژه صورت گیرد.
همچنان، محیط زیست طبیعی واخان، منابع آبی، چراگاه‌ها و زیستگاه‌های حیات وحش باید محفوظ نگه داشته شوند. پیش از تطبیق پروژه‌های بزرگ ساختمانی و اقتصادی، لازم است پیامدهای محیط‌زیستی و اجتماعی آن‌ها ارزیابی شود تا منابع طبیعی منطقه و معیشت مردم به خاطر منافع اقتصادی کوتاه‌مدت آسیب نبینند.
باشندگان منطقه باید در روند تصمیم‌گیری‌هایی که بر زمین‌ها، زندگی، عنعنات و منابع اقتصادی آنان تأثیر می‌گذارد، سهم فعال داشته باشند. تطبیق پروژه‌های انکشافی بدون مشارکت مردم می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات اجتماعی شود. از همین رو، رضایت باشندگان محل و حفاظت از حقوق آنان باید از اصول اساسی هر پروژه باشد.
راهبرد عملی برای افغانستان
افغانستان نیاز دارد تا برای واخان یک راهبرد ملی، جامع و درازمدت تدوین کند که در آن امنیت، اقتصاد، روابط منطقه‌ای، حقوق مردم و حفاظت از محیط زیست به‌گونهٔ هم‌زمان در نظر گرفته شوند.
با چین باید مذاکرات روشن و عملی در مورد بازشدن مرز، تجارت، ترانسپورت، همکاری‌های امنیتی و هزینه‌های پروژه‌ها انجام شود. توافق‌نامه‌های میان دو کشور باید بر اساس منافع متقابل تنظیم گردیده و برای تطبیق آن‌ها شرایط مشخص، مسئولیت‌ها و تضمین‌های لازم تعیین شوند.
توافق‌نامه‌ها با کشورهای خارجی و شرکت‌ها باید شفاف باشند و تضمین‌های حقوقی لازم برای حفاظت از منافع ملی افغانستان را در بر گیرند. همچنان، تقویت تفاهم ملی در مورد توسعهٔ واخان، هماهنگی میان نهادهای مربوط و مشارکت مردم منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
افغانستان باید تلاش کند تا واخان را به‌جای محور رقابت‌های منطقه‌ای، به بستری برای همکاری‌های اقتصادی و منافع مشترک تبدیل کند. جلوگیری از تبدیل‌شدن این منطقه به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ و منازعات نیابتی، برای ثبات درازمدت کشور و حفظ سیاست خارجی مستقل افغانستان اهمیت اساسی دارد.
نویسنده:سعید سمیر
