پژوهشی تازه نشان میدهد که تنوع زبانی جهان در طول تاریخ بهطور چشمگیری کاهش یافته و اکنون نزدیک به نیمی از زبانهای زنده دنیا در معرض نابودی قرار دارند. بر اساس این تحقیق، در هزاره نخست پیش از میلاد احتمالاً بین ۳۰ هزار تا بیش از ۷۵ هزار زبان در جهان وجود داشته، در حالی که امروزه شمار زبانهای زنده حدود ۷۵۰۰ زبان برآورد میشود.
این پژوهش که نتایج آن در نشریه علمی «ساینس» منتشر شده، توسط پژوهشگران آمریکایی و اسپانیایی انجام شده است. محققان با استفاده از مدلهای ریاضی و دادههای مردمشناسی، زبانشناسی و جمعیتشناسی، روند تغییرات تنوع زبانی جهان را در بازهای ۱۲ هزار ساله، از پایان آخرین عصر یخبندان تا امروز، بررسی کردهاند.
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که تنوع زبانی جهان احتمالاً بین هزاره نخست پیش از میلاد و هزاره نخست میلادی به بالاترین سطح خود رسیده بود و انسانها در آن دوران به دهها هزار زبان سخن میگفتند. اما پس از آن، شمار زبانها بهتدریج کاهش یافت و این روند در طول قرنها ادامه پیدا کرد.
پژوهشگران گسترش امپراتوریهای بزرگ در دوران باستان و سپس استعمار اروپایی در چند قرن اخیر را از مهمترین عوامل کاهش تنوع زبانی جهان میدانند. به باور آنان، تمرکز قدرت سیاسی و فرهنگی موجب شد بسیاری از زبانهای محلی بهتدریج جای خود را به زبانهای فراگیرتر بدهند.
کلر باورن، استاد زبانشناسی و مردمشناسی دانشگاه ییل و از سرپرستان این پژوهش، گفت زبانها برای جوامع انسانی ارزش و اهمیت عمیقی دارند، زیرا حامل دانش، خاطرات، هویت و پیوندهای فرهنگی هستند. او تأکید کرد که زبانها برای پژوهشگران نیز منبعی ارزشمند برای شناخت تاریخ، شیوه زندگی و نحوه اندیشیدن انسانها به شمار میروند.
به گفته باورن، زبانها میتوانند اطلاعاتی درباره محل زندگی، نوع خوراک، روابط اجتماعی و موضوعات مورد توجه انسانها در دورههای مختلف تاریخی ارائه دهند. او زبان را «دریچهای به ذهن انسان» توصیف کرد و حفظ آن را برای شناخت گذشته و تنوع فرهنگی ضروری دانست.
در طول تاریخ، خانوادههای زبانی متعددی شکل گرفتهاند و با گذشت زمان، زبان نوشتاری نیز پدید آمده است. قدیمیترین نمونههای شناختهشده نوشتار به هزاره چهارم پیش از میلاد و خط میخی سومری در بینالنهرین بازمیگردد. پس از آن، نظامهای نوشتاری بهطور مستقل در مصر، چین و آمریکای میانه نیز شکل گرفتند.
دامیان بلازی، نویسنده اصلی این پژوهش و دانشمند علوم شناختی و انسانشناسی تکاملی، گفت بسیاری از مردم امروز تصور روشنی از گستردگی تنوع فرهنگی و زبانی جهان در هزاران سال پیش ندارند. به گفته او، انسانها تا چند هزار سال قبل در جهانی با تنوع زبانی بسیار بیشتر از امروز زندگی میکردند.
پژوهشگران برای برآورد شمار زبانهای جهان در آغاز دوره هولوسن، اطلاعات مربوط به ۱۷۱ جامعه شکارچی و گردآورنده در آفریقا، آمریکای جنوبی و جنوبشرقی آسیا را بررسی کردند. سپس با مقایسه اندازه گروههای قومی و زبانی با جمعیت تخمینی جهان، تعداد زبانها در دورههای مختلف تاریخی را برآورد کردند.
به گفته باورن، اسناد تاریخی موجود برای تعیین دقیق شمار زبانهای جهان در دورههای باستان کافی نیست. از همین رو، پژوهشگران با استفاده از دادههای مربوط به ارتباط میان زبانها و جوامع انسانی، مدلی برای شبیهسازی روند تغییرات تنوع زبانی در طول تاریخ طراحی کردند.
بر اساس نتایج این پژوهش، حدود ۱۲ هزار سال پیش انسانها در گروههای کوچک و پراکنده زندگی میکردند و هنوز کشاورزی، شهرنشینی و تمدنهای پیچیده شکل نگرفته بود. در آن زمان، مردم احتمالاً به حدود ۴۵۰۰ تا ۶۲۰۰ زبان سخن میگفتند، اما با افزایش جمعیت و گسترش کشاورزی، شمار زبانها نیز رشد قابل توجهی پیدا کرد.
پژوهشگران معتقدند شکلگیری جوامع یکجانشین، فرصت مناسبی برای پیدایش و گسترش زبانهای محلی فراهم کرد. افزایش جمعیت و توسعه سکونتگاههای دائمی موجب شد گروههای انسانی بیشتری زبانهای مستقل خود را حفظ و توسعه دهند.
در طول تاریخ، بسیاری از زبانها به دلایل مختلف از میان رفتهاند. زبانهایی مانند سومری، اکدی، هیتی و اتروسکی دیگر گویشور بومی ندارند و شماری از زبانهای مصر و چین باستان و برخی زبانهای آفریقایی نیز به سرنوشت مشابهی دچار شدهاند.
به گفته پژوهشگران، یک زبان ممکن است در نتیجه از میان رفتن گویشورانش یا بر اثر کنار گذاشته شدن به نفع زبانی دیگر نابود شود. در برخی موارد نیز زبانهای قدیمی بهتدریج به زبانهای جدید تبدیل شدهاند؛ برای نمونه، زبان لاتین پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی به زبانهایی مانند فرانسوی، ایتالیایی و اسپانیایی تحول یافت.
این پژوهش همچنین به نقش سیاستهای استعمارگرانه در کاهش تنوع زبانی اشاره میکند. در بسیاری از مناطق، قدرتهای استعمارگر استفاده از زبانهای بومی را محدود یا ممنوع کردند و زبان خود را جایگزین آن ساختند؛ اقدامی که به تضعیف یا نابودی بسیاری از زبانهای محلی انجامید.
کلر باورن در پایان هشدار داد که اکنون حدود ۹۰ درصد جمعیت جهان تنها به ۱۰ درصد زبانهای موجود سخن میگویند. به همین دلیل، شمار زیادی از زبانهای زنده جهان گویشوران اندکی دارند و در معرض خطر جدی نابودی قرار گرفتهاند.
نویسنده:سلیمه آریایی
