پاکستان د ایران او چین د خاورې له لارې دوه نوي ځمکني سوداګریز دهلېزونه فعال کړي دي. دا اقدام په داسې حال کې شوی چې اسلاماباد د امنیتي اندېښنو د زیاتېدو له امله له افغانستان سره خپلې مهمې ترانزیټي لارې د نامعلومې مودې لپاره تړلې دي.
دغه دهلېزونه له ۱۴۰۵ کال راهیسې په عملي ډول فعال شوي او د ایران د ګبد ـ ریمدان سرحدي لارې او د چین د سوسټ وچ بندر له لارې تېرېږي. پاکستان دا لارې وروسته رامنځته کړې چې د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې، د سرحد هاخوا د وسلهوالو بریدونو له امله، د افغانستان په پوله کې د تورخم او چمن مهمې دروازې وتړل شوې.
د راپورونو له مخې، تر اوسه له دغو دوو دهلېزونو څخه د ۱۴ زره ټنو څخه زیات توکي لېږدول شوي دي. همدارنګه، له دغو لارو څخه یوه په کراچۍ ښار کې په رسمي مراسمو کې پرانیستل شوه چې د ازبکستان، قرغزستان او تاجکستان لوړپوړو چارواکو هم پکې ګډون کړی و.
اسلاماباد دغه دهلېزونه د منځنۍ اسیا هېوادونو لپاره د دایمي بدیلو لارو په توګه معرفي کړي، څو دغه هېوادونه وکولای شي پرته له دې چې د افغانستان له خاورې تېر شي، نړیوالو بازارونو او د پاکستان بندرونو ته لاسرسی پیدا کړي.
د دې طرحې له مخې، د منجمدې غوښې او نورو صادراتي توکو بار وړونکي کاروانونه د ایران له لارې تاشکند او بېشکک ته لېږل شوي دي. ازبکستان هم د ګبد ـ ریمدان له لارې د کرنیزو وسایلو او صنعتي خامو موادو د لېږد لپاره استفاده کوي.
پاکستان هم خپله لومړۍ صادراتي جوپه د کراچۍ د صادراتي پروسس سیمې څخه د سوسټ وچ بندر له لارې، د نړیوال ترانزیټي نظام په چوکاټ کې، قرغزستان ته استولې ده. په مقابل کې، د قرغزستان کانټینرونو هم د معدني توکو او نساجي محصولاتو جوپې د دغه ۳۳۰۰ کیلومتره اوږده دهلېز له لارې د بېشکک ـ کراچۍ په مسیر پاکستان ته لېږدولي دي.
د دې سوداګریزې شبکې فعالېدو سربېره، د ترانزیټي نظام د پراختیا ترڅنګ، د پاکستان د ګمرکونو د یوځای شوي الکترونیکي سیستم کارول هم زیات شوي دي؛ هغه سیستم چې د اسنادو د ډیجیټلي پروسس او د سرحدي چارو د اسانتیا لپاره کارول کېږي.
په همدې وخت کې، پاکستان د چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز د دویم پړاو په چوکاټ کې د ګوادر بندر پراختیا هم تعقیبوي. دغه بندر چې د هرمز تنګي په ختیځ کې شاوخوا ۴۰۰ کیلومتره واټن لري، ټاکل شوې چې د نویو دهلېزونو له لارې د تېرېدونکو توکو یوه مهمه برخه اداره او انتقال کړي.
دغه بدلونونه ښيي چې پاکستان هڅه کوي خپل سیمهییز سوداګریز مسیرونه متنوع کړي او له افغانستان سره پر سرحدي لارو تکیه کمه کړي. دا اقدام کولی شي د سیمې په ترانزیټي شبکه کې د پاکستان رول پیاوړی کړي.
په همدې حال کې، طالبانو هم په وروستیو کلونو کې هڅه کړې چې پاکستاني بندرونو ته د لاسرسي لپاره بدیلې لارې پیدا کړي. همدارنګه، د افغانستان سوداګریزې اړیکې د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره هم پراخې شوي دي. د خپرو شویو شمېرو له مخې، د افغانستان سوداګري له ازبکستان سره له ۱.۷ میلیارد ډالرو او له قزاقستان سره له یو میلیارد ډالرو څخه اوښتې ده.
سربېره پر دې، طالبانو د منځنۍ اسیا د هېوادونو تر څنګ له ایران، هند او چین سره هم خپلې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي دي.
لیکواله:سلیمه آریایي
