د بریټانیا پخواني لومړي وزیر او د ملګرو ملتونو د نړیوالې زدهکړې ځانګړي استازي، ګورډن براون، له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغان نجونو د زدهکړو لپاره لا عملي او اغېزمن ملاتړ وکړي. هغه په هغه مقاله کې چې د «ګارډین» ورځپاڼې کې خپره شوې، وړاندیز کړی چې د هغو نجونو د ملاتړ لپاره دې یو نړیوال صندوق جوړ شي چې د جبري ودونو له خطر سره مخ دي.
دا مقاله د طالبانو واک ته د بېرته رسېدو د پنځمې کلیزې له رانږدې کېدو سره هممهاله خپره شوې ده. ښاغلي براون په خپله لیکنه کې ویلي چې طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې د پرلهپسې فرمانونو له لارې پر ښځو او نجونو محدودیتونه او فشارونه زیات کړي دي، او نړیوالې ټولنې هم تر اوسه د دې وضعیت د مخنیوي لپاره اغېزمن اقدام نه دی کړی.
د ملګرو ملتونو ځانګړي استازي په خپله مقاله کې د غبرګولي په میاشت کې په هرات کې د ښځو د حقونو د اعتراض کوونکو پر وړاندې د طالبانو د ځواکونو ډزې یادې کړي دي. د هغه په وینا، دغه پېښه په نړیوالو راپورونو کې پراخ انعکاس ونه موند، په داسې حال کې چې په دغو اعتراضونو کې دوه کسان، چې یو یې تنکی ځوان و، وژل شوي او یو شمېر نور ټپیان شول.
هغه لیکي چې اعتراض کوونکو د «ازادۍ» شعارونه ورکول او د نجونو د زدهکړو د بندیز، د ښځو پر پوښښ د لګول شویو محدودیتونو او د ټولنیزو ازادیو د کمېدو پر ضد یې اعتراض کاوه. د هغه په باور، دغه پېښې د هغو محدودیتونو د زیاتېدو څرګندونه کوي چې افغان ښځې او نجونې ورسره مخ دي.
براون همداراز ادعا کړې چې طالبانو د لا سختو قوانینو په تصویب سره د ماشومانو د ودونو د مشروعیت او د کورني تاوتریخوالي په ځینو مواردو کې د قانوني معافیت زمینه برابره کړې ده. هغه د ملګرو ملتونو د یو شمېر څارونکو د ارزونو پر بنسټ، دغه اقدامات د هغه څه په چوکاټ کې بللي چې «جنسیتي اپارتاید» ورته ویل کېږي.
د بریټانیا پخواني لومړي وزیر یادونه کړې چې سره له دې چې نړیوالې ټولنې په افغانستان کې له یو ټریلیون ډالرو ډېر لګولي، زرګونه سرتېري یې له لاسه ورکړي او تر یو میلیون ډېر ائتلافي ځواکونه یې هلته ځای پر ځای کړي وو، بیا هم ونه توانېده چې د ښځو د بنسټیزو حقونو د محدودېدو مخه ونیسي. هغه وايي افغانستان اوس په نړۍ کې د ښځو پر وړاندې له تر ټولو پراخو محدودیتونو سره مخ دی.
په یاده مقاله کې د نجونو د لوړو زدهکړو د بندیز، له لوړو زدهکړو څخه د ښځو محرومیت، په دولتي او نادولتي ادارو کې د کار محدودیتونه او د ښځو پر تګ راتګ بندیزونو ته اشاره شوې ده. براون دغه محدودیتونه د افغان ښځو پر وړاندې له مهمو اوسنیو ننګونو څخه بللي دي.
هغه همداراز د یوې ۱۵ کلنې نجلۍ او د هغې د مور د وژل کېدو یوه کیسه یاده کړې چې د جبري واده پر وړاندې د مقاومت وروسته د طالبانو د یوه چارواکي له خوا وژل شوې وې. دغه پېښه په مقاله کې د جبري ودونو او د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د پایلو د بېلګې په توګه یاده شوې ده.
براون د افغانستان وضعیت له پاکستان او بنګلهدېش سره په پرتله کولو سره، د ماشومانو د ودونو د کمولو په برخه کې د ځینو بریالیو تجربو یادونه کړې ده. په دغو اقداماتو کې په پاکستان کې د سند ایالت له خوا د ۱۸ کلنۍ څخه کم عمره کسانو د واده جرم ګڼل، په بنګلهدېش کې د زیږون د ثبت د سیستم پیاوړتیا او د کمعاید لرونکو کورنیو لپاره د مالي ملاتړ پروګرامونه شامل دي چې ماشومان وکولای شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
هغه ټینګار کړی چې دا تجربې ښيي د ماشومانو ودونه یوازې له کلتوري دودونو سره تړاو نه لري، بلکې له فقر، د قانون له کمزوري پلي کېدو او زدهکړو ته له نه لاسرسي سره هم مستقیمه اړیکه لري. د هغه په وینا، اغېزمنه زدهکړه د وختي ودونو د کمولو تر ټولو مهمه وسیله ده.
د ملګرو ملتونو ځانګړي استازي زیاته کړې چې د موجوده محدودیتونو سره سره، یو شمېر نجونې په افغانستان کې د انلاین زدهکړو، پټو ښوونځیو او کورنیو ټولګیو له لارې خپلې زدهکړې روانې ساتي؛ خو دا هڅې یوازې د دوی د زدهکړیزو اړتیاوو د پوره کولو لپاره بسنه نه کوي او پراخ ملاتړ ته اړتیا لري.
هغه همداراز د بریټانیا د حکومت نوې طرحې ته اشاره کړې چې له مخې یې د افغان نجونو ملاتړ له دوو لارو کېږي؛ لومړی، د خیریه بنسټونو په همکارۍ د ځینو نجونو بریټانیا ته انتقال، او دویم، د پوهنتونونو له خوا د تحصیلي بورسونو ورکول. خو براون دغه اقدامات کافي نه بولي او د پراخو پروګرامونو غوښتنه کوي.
براون وړاندیز کړی چې د افغان نجونو د ملاتړ لپاره دې یو نړیوال صندوق جوړ شي، څو له لارې یې هغو نجونو ته چې د جبري واده له خطر سره مخ دي، تحصیلي بورسونه او له افغانستان څخه بهر د زدهکړو د دوام امکانات برابر شي. هغه د دې طرحې د عملي کولو لپاره له ښوونیزو او خیریه بنسټونو سره د همکارۍ چمتووالی هم ښودلی دی.
د بریټانیا پخواني لومړي وزیر د خپلې مقالې په پای کې د افغان نجونو ملاتړ د نړیوالې ټولنې اخلاقي مسؤلیت بللی او له دولتونو او نړیوالو بنسټونو یې غوښتي چې د هغو نجونو لپاره چې د زدهکړو او راتلونکي لپاره هڅه کوي، عملي او دوامدار ملاتړ ته لومړیتوب ورکړي.
لیکواله:سلیمه آریایي
