د امریکا او اسرائیلو لهخوا د فبروري میاشتې په پای کې پر ایران د جګړې له پیل سره، د دې شخړې اغېزې یوازې منځني ختیځ ته محدودې پاتې نه شوې، بلکې نړیوال اقتصاد یې هم اغېزمن کړ.
د نړۍ په کچه د سوداګریزو لارو او د توکو د لېږد بهیر ګډوډ شو، چې له امله یې د تېلو بیې په څرګند ډول لوړې شوې؛ دا موضوع د انفلاسیون زیاتېدو او په نړیوالو بازارونو کې د بېثباتۍ لامل شوه.
له اقتصادي ناڅرګندتیا سره هممهاله، ډېرو پانګهوالو خپلې پانګې له نوو راټوکېدونکو بازارونو وایستلې او امریکايي ډالر ته یې انتقال کړې؛ هغه اسعار چې د بحران پر مهال عموماً د خوندي مالي پناه ځای په توګه ګڼل کېږي.
د دې بدلونونو په پایله کې، د بېلابېلو هېوادونو د اسعارو بازارونه له سختو بدلونونو سره مخ شول. د ځینو هېوادونو د اسعارو ارزښت راکم شو، ځینې نور له شدیدې بېثباتۍ سره مخ شول، او یو شمېر اسعارو بیا نسبي مقاومت وښود.
برازیلي اقتصادپوه او د مالي مشورتي شرکت مشر، آندره پرفیټو، وايي: «د تېلو د بیو لوړوالی پر ټولو هېوادونو اغېز کوي، خو د اسعارو نوسانات کولای شي د دې اغېزې شدت زیات یا کم کړي.»
هغه هېوادونه چې د خپلې اړتیا ډېره انرژي، په ځانګړي ډول تېل، واردوي، تر نورو ډېر له اقتصادي فشار سره مخ شوي دي. هند، اندونیزیا، فلیپین، تایلنډ او مصر له هغو هېوادونو څخه دي چې د سونتوکو د لګښتونو له زیاتوالي او د بهرنیو اسعارو د زېرمو له کمښت سره مخ دي.
د امریکايي ډالر د تقاضا له زیاتېدو سره، د دغو هېوادونو د اسعارو ارزښت راټیټ شوی او د ډالري پورونو د بېرته ورکړې لګښتونه یې زیات شوي دي.
همدارنګه، په هرمز تنګي کې د بېړیو د تګ راتګ ګډوډۍ د تېلو او ګڼو اساسي توکو بیې لوړې کړي دي. ځکه چې ډېری دغه توکي په ډالرو راکړه ورکړه کېږي، نو د ملي اسعارو ارزښت کمېدو د وارداتو لګښتونه نور هم لوړ کړي دي.
دې وضعیت د انرژۍ، پلاستیک، کیمیاوي سرو او خوراکي توکو په ګډون د بېلابېلو توکو پر بیو اغېز کړی او د خلکو د ژوند لګښتونه یې زیات کړي دي.
په هند کې د جګړې له پیل راهیسې د روپۍ ارزښت د ډالر پر وړاندې شاوخوا پنځه سلنه راکم شوی او د تېلو د بیو له زیاتوالي سره یوځای څو ځله خپل تاریخي ټیټ حد ته رسېدلی دی.
کارپوهان وايي، د روپۍ کمزوري له جګړې مخکې هم موجوده وه، خو وروستیو کړکېچونو د دې اسعارو د ارزښت د راټیټېدو بهیر لا چټک کړی دی.
د بحران د کنټرول لپاره، ځینو مرکزي بانکونو د سود کچې لوړې کړي او خپلې ډالري زېرمې یې بازار ته وړاندې کړي دي، څو د خپلو ملي اسعارو ملاتړ وکړي.
د اندونیزیا مرکزي بانک هم د ډالرو په پلور او د روپیې په پېرلو سره هڅه کړې چې د خپل ملي اسعارو تقاضا زیاته او د ارزښت د لا کمېدو مخه ونیسي.
که څه هم د سود د کچې لوړول کولای شي د بانکي سپما ګټه زیاته کړي، خو له بلې خوا د کورونو د پورونو او نورو پورونو د بېرته ورکړې لګښتونه هم لوړوي.
لیکواله:سلیمه آریایي
